Witaminy i pierwiastki

Stężenie kalcydiolu, czyli 25-hydroksywitaminy D — najlepszy wskaźnik zaopatrzenia organizmu w witaminę D, niezbędną do wchłaniania wapnia i mineralizacji kości. Niedobór jest w Polsce częsty, zwłaszcza jesienią i zimą.

Niezbędna do produkcji krwinek czerwonych i prawidłowej pracy układu nerwowego. Niedobór częściej dotyczy osób na diecie roślinnej, seniorów, przyjmujących metforminę lub leki hamujące kwas żołądkowy oraz osób z zaburzeniami wchłaniania.

Stężenie folianów w surowicy. Niezbędne do syntezy DNA i powstawania krwinek czerwonych; niedobór prowadzi do niedokrwistości megaloblastycznej, a w ciąży zwiększa ryzyko wad cewy nerwowej u płodu.

Pierwiastek potrzebny do pracy mięśni, w tym serca, oraz układu nerwowego. Poza komórkami, w tym we krwi, jest tylko ok. 1% magnezu organizmu, więc wynik w normie nie wyklucza niedoboru w tkankach.

Składnik kilkuset enzymów, ważny dla odporności, gojenia ran i zmysłu smaku. Wynik obniżają infekcja, posiłek i niskie albuminy, a zawyża zanieczyszczenie próbki — pojedynczy pomiar czyta się ostrożnie.

Mierzy cały wapń we krwi, także związany z albuminą, więc wynik czyta się razem z nią. Poziom jest ściśle regulowany przez parathormon i witaminę D, dlatego odchylenie wskazuje raczej na zaburzenie tej regulacji niż na dietę.

Witamina rozpuszczalna w tłuszczach, niezbędna do widzenia o zmierzchu, odnowy nabłonków i odporności. Niski wynik wskazuje na niedobór, zwykle przy złym wchłanianiu tłuszczów; wysoki — na nadmiar, najczęściej z suplementów.

Przeciwutleniacz rozpuszczalny w tłuszczach, chroniący błony komórkowe i krwinki czerwone. Niedobór jest rzadki i zwykle wynika z zaburzeń wchłaniania tłuszczów; wynik zależy od poziomu lipidów we krwi.

Stężenie aktywnej postaci witaminy B6 we krwi. Pomaga wykryć niedobór, a także nadmiar z suplementów, który może uszkadzać nerwy czuciowe. Norma zależy od laboratorium i jednostki (µg/l lub nmol/l).

Stężenie tiaminy w krwi pełnej. Witamina B1 pomaga zamieniać węglowodany w energię i jest niezbędna dla nerwów i serca. Badanie służy głównie do potwierdzenia niedoboru, najczęstszego przy nadużywaniu alkoholu i zaburzeniach wchłaniania.

Składnik selenoprotein, które chronią komórki przed stresem oksydacyjnym i uczestniczą w przemianie hormonów tarczycy. Szkodzi zarówno niedobór, jak i nadmiar — wysoki wynik to najczęściej skutek suplementów.

Całkowita miedź w surowicy, w ok. 95% związana z ceruloplazminą. Rośnie przy stanie zapalnym, w ciąży i po estrogenach; niska bywa przy niedoborze, nadmiarze cynku i — paradoksalnie — w chorobie Wilsona.

Białko wątroby, które przenosi 90–95% miedzi we krwi. Niska bywa w chorobie Wilsona i zespole Menkesa, ale też przy utracie białka; jako białko ostrej fazy rośnie w stanach zapalnych, w ciąży i przy estrogenach.

Mierzy wolny, biologicznie aktywny wapń — około połowy wapnia we krwi. W przeciwieństwie do wapnia całkowitego nie zależy od albuminy, ale zmienia się z pH krwi; przydaje się w chorobach nerek, przytarczyc i ciężkich stanach.

Witamina rozpuszczalna w wodzie, niezbędna do syntezy kolagenu i wchłaniania żelaza, silny przeciwutleniacz. Niski wynik wskazuje na niedobór, zwykle przy ubogiej diecie lub paleniu; wysoki — najczęściej na duże dawki suplementów.

Stężenie witaminy K1 w surowicy. Witamina K jest niezbędna do wytwarzania czynników krzepnięcia w wątrobie. Wynik zależy od ostatnich posiłków, dlatego niedobór potwierdza się głównie INR; u zdrowych dorosłych jest rzadki.

Roślinny barwnik z grupy karotenoidów, z którego organizm wytwarza witaminę A. Badanie służy głównie do monitorowania suplementacji; zapasów witaminy A nie ocenia się na jego podstawie bez oznaczenia retinolu.

Stężenie ryboflawiny i jej aktywnych form (FAD, FMN) w krwi pełnej. Witamina B2 bierze udział w produkcji energii i dba o skórę, błony śluzowe i wzrok. Badanie potwierdza niedobór, częstszy przy diecie bez nabiału i zaburzeniach wchłaniania.

Frakcja witaminy B12 związana z transkobalaminą — jedyna, którą komórki mogą pobrać i wykorzystać. Spada wcześniej niż całkowita witamina B12, dlatego pomaga wychwycić wczesny niedobór; wynik 25–70 pmol/l jest nieokreślony.

Białko wytwarzane przez osteoblasty; jego stężenie we krwi odzwierciedla tempo przebudowy kości. Służy do kontroli leczenia osteoporozy i oceny chorób kości. Norma silnie zależy od metody, wieku i płci.

Fragmenty kolagenu typu I uwalniane do krwi podczas rozkładu kości. Wysoki wynik oznacza przyspieszoną resorpcję, np. po menopauzie czy w osteoporozie; badanie służy głównie do kontroli leczenia osteoporozy, a nie do jej rozpoznania.

N-końcowy propeptyd prokolagenu typu I — fragment uwalniany do krwi przy tworzeniu kolagenu kostnego. Pokazuje tempo kościotworzenia i służy głównie do oceny obrotu kostnego oraz kontroli leczenia osteoporozy.

Stężenie kalcytriolu — aktywnej, hormonalnej formy witaminy D, która powstaje w nerkach i reguluje wchłanianie wapnia i fosforanów. Bada się go w chorobach nerek, przytarczyc i hiperkalcemii; nie służy do oceny niedoboru witaminy D.

Stężenie ołowiu w krwi pełnej — pokazuje narażenie z ostatnich tygodni i pozwala rozpoznać zatrucie. Bezpieczny poziom nie istnieje; u dzieci już niskie wartości mogą szkodzić rozwojowi mózgu.