IGF-1 (somatomedyna C)

IGF-1, czyli insulinopodobny czynnik wzrostu 1 (somatomedyna C), to hormon wytwarzany głównie w wątrobie pod wpływem hormonu wzrostu, a jego stężenie we krwi odzwierciedla średnią dobową produkcję hormonu wzrostu. Norma IGF-1 zależy przede wszystkim od wieku: w jednym z często stosowanych zestawień wynosi 114–492 ng/ml u osób w wieku 25–39 lat i 71–290 ng/ml po 55. roku życia, ale każde laboratorium podaje własne przedziały dla wieku i płci. Podwyższone IGF-1 najczęściej wskazuje na nadmiar hormonu wzrostu (akromegalię u dorosłych, gigantyzm u dzieci), a obniżone — na jego niedobór albo na niedożywienie, choroby wątroby lub niedoczynność tarczycy.

Jeśli masz przed sobą wynik badania IGF-1, poniżej znajdziesz zakresy referencyjne dla różnych grup wiekowych, znaczenie wysokiego i niskiego wyniku, najczęstsze przyczyny, wskazania do badania, zasady przygotowania oraz odpowiedzi na najczęstsze pytania.

Czym jest IGF-1 — insulinopodobny czynnik wzrostu

IGF-1 (ang. insulin-like growth factor 1) to polipeptyd o budowie zbliżonej do insuliny, wykazujący też podobne do niej działanie metaboliczne — stąd nazwa insulinopodobny czynnik wzrostu. Powstaje głównie w wątrobie, a jego produkcję pobudza hormon wzrostu (GH, somatotropina) wydzielany przez przysadkę mózgową. Synteza IGF-1 zależy też od stanu odżywienia, dlatego długotrwałe niedożywienie obniża jego stężenie niezależnie od pracy przysadki.

To właśnie przez IGF-1 hormon wzrostu wywiera większość swoich efektów. Czynnik wzrostu pobudza wzrost tkanek, zwłaszcza tkanki chrzęstnej i kości, wspomaga tworzenie kolagenu i proteoglikanów, uczestniczy w mineralizacji kości oraz w utrzymaniu równowagi wapnia, magnezu i potasu. U dzieci odpowiada za wzrastanie, a u dorosłych — za regenerację tkanek i utrzymanie masy kostnej oraz mięśniowej.

We krwi około 98% IGF-1 krąży w postaci związanej z jednym z sześciu białek nośnikowych (IGFBP), z czego większość (ok. 80%) przypada na białko wiążące IGFBP-3. Białka wiążące wydłużają czas, przez jaki czynnik wzrostu utrzymuje się w krążeniu. W diagnostyce zaburzeń wzrostu IGF-1 oznacza się czasem razem z IGFBP-3.

Dlaczego bada się IGF-1, a nie sam hormon wzrostu

Hormon wzrostu wydzielany jest pulsacyjnie, a jego stężenie we krwi zmienia się w ciągu doby zależnie od snu, posiłków i aktywności. Pojedynczy pomiar hormonu wzrostu może więc przypaść na szczyt albo na dołek wydzielania i niewiele mówi. Stężenie IGF-1 jest znacznie stabilniejsze i odzwierciedla średnią produkcję GH, dlatego to badanie jest podstawowym, przesiewowym wskaźnikiem pracy osi hormon wzrostu–IGF-1.

IGF-1 — norma według wieku

Wynik IGF-1 podaje się najczęściej w ng/ml. Nie ma jednej normy IGF-1 — zakres zależy od wieku, płci i metody oznaczenia, dlatego wiążący jest przedział wydrukowany na wyniku z Twojego laboratorium. Stężenie jest najniższe u małych dzieci, rośnie z wiekiem, osiąga maksimum w okresie dojrzewania, utrzymuje się wysoko mniej więcej do 40. roku życia, a potem stopniowo spada. W czasie pokwitania bywa wyższe u dziewcząt niż u chłopców.

Orientacyjne zakresy dla młodzieży i dorosłych według Uniwersytetu w Rochester (University of Rochester Medical Center) przedstawia tabela. To wartości jednego źródła i jednej metody — polskie laboratoria mogą podawać inne granice.

Wiek	Orientacyjny zakres IGF-1	Uwagi
16–24 lata	182–780 ng/ml	najwyższe wartości — koniec okresu dojrzewania
25–39 lat	114–492 ng/ml	stężenie stopniowo spada
40–54 lata	90–360 ng/ml	dalszy spadek związany z wiekiem
55 lat i więcej	71–290 ng/ml	niższy wynik może być fizjologiczny
Dzieci	według tabel laboratorium	normy zależne od wieku i płci, najniższe u małych dzieci
Ciąża	bywa podwyższone	wzrost stężenia w ciąży jest fizjologiczny

Niektóre laboratoria podają wynik w innych jednostkach lub jako odchylenie od średniej dla wieku i płci. Porównując kolejne wyniki, najlepiej badać się w tym samym laboratorium, bo różne metody dają różne wartości liczbowe.

Podwyższone IGF-1 — co oznacza wysoki wynik

Podwyższone IGF-1 najczęściej odzwierciedla nadmierną aktywność osi hormon wzrostu–IGF-1, czyli zbyt dużą produkcję hormonu wzrostu. Wysoki wynik może jednak mieć też przyczynę fizjologiczną albo wynikać z leczenia. Do najczęstszych przyczyn należą:

• akromegalia — choroba dorosłych, w której nadmiar hormonu wzrostu prowadzi do rozrostu kości, tkanek miękkich i narządów wewnętrznych,
• gigantyzm — nadmiar hormonu wzrostu u dzieci i młodzieży, zanim zakończy się wzrastanie kości, powodujący nadmierny wzrost,
• gruczolak przysadki wydzielający hormon wzrostu — odpowiada za ponad 95% przypadków akromegalii,
• okres dojrzewania i ciąża — wtedy wyższe stężenie jest zjawiskiem fizjologicznym,
• leczenie hormonem wzrostu lub lekami pobudzającymi jego wydzielanie — przy zbyt dużej dawce IGF-1 rośnie ponad normę.

Akromegalia — objawy nadmiaru hormonu wzrostu

Akromegalia jest chorobą rzadką: rocznie rozpoznaje się 3–4 przypadki na milion osób, najczęściej w 4.–5. dekadzie życia. Objawy narastają powoli, przez lata, i łatwo je przeoczyć. Typowe są powiększenie nosa, żuchwy i łuków brwiowych, pogrubienie warg i języka, powiększenie dłoni i stóp (za ciasne buty i pierścionki), zespół cieśni nadgarstka, pogrubiała skóra i nadmierna potliwość, ochrypły głos i chrapanie oraz bóle stawów i głowy. Nadmiar hormonu wzrostu sprzyja nadciśnieniu, cukrzycy lub nietolerancji glukozy, chorobom serca i polipom jelita grubego, a nieleczona akromegalia skraca życie.

Oznaczenie IGF-1 w surowicy otwiera diagnostykę akromegalii, ale jej nie kończy. Rozpoznanie potwierdza test hamowania wydzielania hormonu wzrostu po doustnym podaniu 75 g glukozy (wykonywany podobnie jak krzywa cukrowa): u zdrowej osoby glukoza hamuje wydzielanie GH, a brak jego zahamowania poniżej 0,4 ng/ml wskazuje na akromegalię. Gruczolak przysadki uwidacznia rezonans magnetyczny. Celem leczenia — najczęściej operacyjnego, w razie potrzeby uzupełnionego lekami lub radioterapią — jest normalizacja stężeń GH i IGF-1, dlatego IGF-1 służy też do kontroli skuteczności terapii.

Niskie IGF-1 — co oznacza obniżony wynik

Obniżone IGF-1 może wynikać z niedoboru hormonu wzrostu, ale równie często z innych chorób, które osłabiają wytwarzanie IGF-1 w wątrobie. U starszych osób niższy wynik bywa po prostu fizjologicznym skutkiem wieku. Najczęstsze przyczyny niskiego IGF-1 to:

• niedobór hormonu wzrostu — izolowany albo w ramach niedoczynności przysadki, np. po operacji lub radioterapii okolicy przysadki,
• niedożywienie, długotrwałe głodzenie i zaburzenia wchłaniania — synteza IGF-1 zależy od stanu odżywienia,
• przewlekłe choroby wątroby i nerek — wątroba jest głównym miejscem produkcji IGF-1, więc upośledzenie funkcji wątroby obniża jego stężenie,
• niedoczynność tarczycy — dlatego przy niskim IGF-1 lekarz często sprawdza TSH,
• źle wyrównana cukrzyca, niedokrwistość i przewlekłe choroby zapalne,
• niewrażliwość na hormon wzrostu (zespół Larona) — rzadka choroba genetyczna, w której hormonu wzrostu jest dość, ale organizm nie potrafi go wykorzystać,
• skutki radioterapii i chemioterapii nowotworów głowy, szczególnie u dzieci i młodych dorosłych.

U dzieci głównym skutkiem niedoboru jest niskorosłość: wolne tempo wzrastania, wzrost poniżej normy dla wieku i płci, opóźnione dojrzewanie płciowe. U dorosłych niedobór hormonu wzrostu wiąże się ze zmniejszeniem masy i siły mięśni, spadkiem gęstości kości (osteopenia, osteoporoza), odkładaniem tkanki tłuszczowej, zwłaszcza trzewnej, zaburzeniami lipidowymi, przewlekłym zmęczeniem i gorszą tolerancją wysiłku. Te objawy są jednak mało swoiste i u dorosłych znacznie częściej mają inne przyczyny.

Prawidłowe stężenie IGF-1 w surowicy lub osoczu czyni niedobór hormonu wzrostu mało prawdopodobnym, a obniżone jest przesłanką do dalszej, specjalistycznej diagnostyki. Niedobór potwierdza się testami stymulacyjnymi, w których po podaniu leku pobudzającego przysadkę kilkakrotnie oznacza się hormon wzrostu.

Kiedy wykonać badanie IGF-1

Badanie IGF-1 zleca zwykle endokrynolog lub pediatra, gdy podejrzewa zaburzenia wydzielania hormonu wzrostu. Najczęstsze wskazania to:

• niskorosłość lub zbyt wolne tempo wzrastania dziecka, a także zbyt szybki wzrost (podejrzenie gigantyzmu),
• objawy sugerujące akromegalię u dorosłych,
• podejrzenie guza przysadki lub niedoczynności przysadki, nieprawidłowości okolicy podwzgórzowo-przysadkowej w badaniach obrazowych,
• monitorowanie leczenia hormonem wzrostu oraz leczenia akromegalii i gigantyzmu — u pacjentów leczonych hormonem wzrostu IGF-1 jest głównym parametrem oceny skuteczności i bezpieczeństwa terapii,
• ocena skutków radioterapii, chemioterapii lub operacji nowotworów głowy,
• niewyjaśnione zaburzenia masy mięśniowej i gęstości kości oraz niektóre zaburzenia metaboliczne, w tym nawracające niedocukrzenia u dzieci.

IGF-1 często oznacza się razem z innymi hormonami przysadki i tarczycy, a przy podejrzeniu akromegalii — z glukozą, bo nadmiar hormonu wzrostu sprzyja cukrzycy. Pozostałe badania hormonalne opisujemy w dziale Tarczyca i hormony.

Jak wygląda badanie IGF-1 i jak się przygotować

Badanie IGF-1 wykonuje się z próbki krwi żylnej, pobranej zwykle z żyły w zgięciu łokciowym; oznaczenie wykonuje się w surowicy lub osoczu. U małych dzieci część laboratoriów pobiera krew z opuszki palca. Zalecenia dotyczące przygotowania różnią się między laboratoriami: część uznaje, że badanie nie wymaga szczególnego przygotowania, inne zalecają zgłoszenie się rano i na czczo, 8–12 godzin po ostatnim posiłku. Ponieważ długie głodzenie i niedożywienie obniżają wynik, nie należy przed badaniem stosować głodówki ani diety o bardzo małej kaloryczności. Warto też poinformować lekarza o przyjmowanych lekach, zwłaszcza hormonalnych.

Analiza próbki trwa zwykle od kilku dni do tygodnia, zależnie od laboratorium. Badanie można wykonać na skierowanie lekarza albo odpłatnie — cena w prywatnych laboratoriach wynosi zwykle od około 95 do około 200 zł, w zależności od miasta i punktu pobrań.

Interpretacja wyniku IGF-1

Pojedynczy wynik nie wystarcza do postawienia rozpoznania — wskazuje kierunek dalszej diagnostyki. Lekarz ocenia go zawsze w odniesieniu do normy dla wieku i płci, objawów oraz innych badań. Wynik nieznacznie poza zakresem, bez objawów, często po prostu się powtarza. Wyraźnie podwyższone IGF-1 z cechami akromegalii albo bardzo niskie IGF-1 u dziecka, które słabo rośnie, wymagają konsultacji endokrynologicznej. Pilnej oceny wymagają też silne bóle głowy lub zaburzenia widzenia u osoby z nieprawidłowym IGF-1 — mogą świadczyć o guzie przysadki uciskającym nerwy wzrokowe.

Najczęstsze pytania

Jaka jest norma IGF-1?

Norma zależy od wieku, płci i metody. Orientacyjnie u osób w wieku 25–39 lat wynosi 114–492 ng/ml, w wieku 40–54 lata 90–360 ng/ml, a po 55. roku życia 71–290 ng/ml. Wiążący jest zakres podany przez laboratorium na wyniku.

Co oznacza wysokie IGF-1?

Wysokie IGF-1 najczęściej świadczy o nadmiarze hormonu wzrostu — u dorosłych o akromegalii, u dzieci o gigantyzmie, zwykle z powodu gruczolaka przysadki. Fizjologicznie wyższe wartości występują w okresie dojrzewania i w ciąży, a także przy leczeniu hormonem wzrostu.

Jakie są konsekwencje niskiego poziomu IGF-1?

U dzieci niedobór hormonu wzrostu i IGF-1 prowadzi przede wszystkim do niskorosłości i opóźnionego dojrzewania. U dorosłych może się wiązać ze spadkiem masy mięśniowej i gęstości kości, przyrostem tkanki tłuszczowej, zaburzeniami lipidowymi i przewlekłym zmęczeniem.

Za co odpowiada somatomedyna C?

Somatomedyna C to inna nazwa IGF-1. Pośredniczy w działaniu hormonu wzrostu: pobudza wzrost kości i chrząstek, tworzenie kolagenu, regenerację tkanek oraz wpływa na gospodarkę wapniowo-fosforanową i masę mięśniową.

Co podnosi poziom IGF-1?

Fizjologicznie IGF-1 rośnie w okresie dojrzewania i w ciąży. Przy rozpoznanym niedoborze hormonu wzrostu podnosi go leczenie hormonem wzrostu prowadzone przez endokrynologa, a przy niedożywieniu — wyrównanie stanu odżywienia. Nie należy na własną rękę stosować preparatów reklamowanych jako „podnoszące IGF-1”.

Czy wysokie IGF-1 oznacza nowotwór?

Nie. Podwyższone IGF-1 wskazuje przede wszystkim na nadmiar hormonu wzrostu, najczęściej z łagodnego gruczolaka przysadki. U chorych z akromegalią częściej występują jednak polipy jelita grubego i niektóre nowotwory, dlatego obejmuje się ich kontrolami. Badanie IGF-1 nie służy do wykrywania nowotworów.

Ile kosztuje badanie IGF-1?

Cena badania IGF-1 w prywatnych laboratoriach wynosi zwykle od około 95 do około 200 zł, zależnie od sieci, miasta i punktu pobrań. Na skierowanie lekarza, np. endokrynologa, można je wykonać bezpłatnie.

Czy na badanie IGF-1 trzeba być na czczo?

Zalecenia laboratoriów są różne: część nie wymaga przygotowania, inne zalecają pobranie rano, na czczo, 8–12 godzin po posiłku. Ważne, by nie badać się po długiej głodówce, bo obniża ona stężenie IGF-1.

Ten tekst ma charakter informacyjny i nie zastępuje porady lekarskiej. Wynik badania powinien zostać zinterpretowany przez lekarza w kontekście całego obrazu klinicznego.

Opracowanie: redakcja Badania Krwi. Ostatnia aktualizacja: 3 października 2026. Treść powstała na podstawie zakresów referencyjnych podawanych przez laboratoria diagnostyczne i ogólnodostępnych wytycznych klinicznych.