17-OH-progesteron

17-OH progesteron (17-hydroksyprogesteron, 17-OHP) to hormon steroidowy wytwarzany głównie w korze nadnerczy, a jego oznaczenie we krwi służy przede wszystkim do wykrywania wrodzonego przerostu nadnerczy oraz szukania przyczyny nadmiaru androgenów u kobiet. U dorosłych w wieku 19–50 lat norma 17-OH progesteronu wynosi przykładowo 0,35–4,13 ng/ml u kobiet i 0,32–3,32 ng/ml u mężczyzn, ale zakres zależy od laboratorium, metody, wieku, płci i fazy cyklu, dlatego obowiązuje ten wydrukowany na wyniku. Wynik wielokrotnie przekraczający normę przemawia za klasyczną postacią wrodzonego przerostu nadnerczy, a umiarkowanie podwyższony może towarzyszyć postaci nieklasycznej, zespołowi policystycznych jajników albo — rzadko — guzom nadnerczy lub jajników.

Ten tekst jest dla osób, które mają w ręku wynik badania 17-OH progesteronu: znajdziesz tu normy dla różnych grup wieku i faz cyklu, przeliczenie jednostek, znaczenie podwyższonego i niskiego wyniku, zasady przygotowania do badania i odpowiedzi na najczęstsze pytania.

Czym jest 17-OH progesteron i za co odpowiada

17-hydroksyprogesteron powstaje przede wszystkim w nadnerczach, a w mniejszych ilościach jest wytwarzany w jajnikach (w ciałku żółtym) i w jądrach. W czasie ciąży produkuje go dodatkowo łożysko. Sam nie wykazuje istotnej aktywności hormonalnej — jest związkiem pośrednim, z którego organizm wytwarza dalsze hormony: kortyzol oraz androgeny, m.in. androstendion i testosteron.

Kluczowy jest enzym 21-hydroksylaza, który przekształca 17-OH progesteron w kolejne związki na drodze do kortyzolu. Gdy enzym ten działa słabo albo nie działa wcale, 17-OHP gromadzi się we krwi, a jego nadmiar zostaje przekierowany na szlak produkcji androgenów. Dlatego w niedoborze 21-hydroksylazy jego stężenie jest podwyższone, kortyzolu powstaje za mało, a androgenów — za dużo. Ten mechanizm wyjaśnia, dlaczego oznaczenie 17-OH progesteronu ma tak duże znaczenie w diagnostyce chorób nadnerczy i zaburzeń hormonalnych przebiegających z nadmiarem „męskich” hormonów.

Kiedy wykonuje się badanie 17-OH progesteronu

Głównym wskazaniem jest podejrzenie wrodzonego przerostu nadnerczy (WPN, ang. CAH) albo nadmiaru androgenów. Badanie zleca się najczęściej w następujących sytuacjach:

• u noworodków — w ramach badań przesiewowych w kierunku klasycznej postaci WPN oraz przy niejednoznacznie wykształconych zewnętrznych narządach płciowych,
• u dzieci — przy objawach przedwczesnego dojrzewania, wczesnym pojawieniu się owłosienia łonowego lub bardzo szybkim wzroście,
• u kobiet — przy nadmiernym owłosieniu typu męskiego (hirsutyzmie), trądziku opornym na leczenie, nieregularnych miesiączkach, trudnościach z zajściem w ciążę, objawach wirylizacji (np. obniżenie głosu, łysienie typu męskiego) oraz w diagnostyce zespołu policystycznych jajników,
• u mężczyzn — rzadziej, m.in. w diagnostyce niepłodności,
• u osób leczonych z powodu WPN — do oceny, czy dawka leków jest dobrze dobrana,
• przy podejrzeniu guza nadnerczy lub jajnika wydzielającego hormony.

Badanie zwykle zleca się razem z innymi badaniami hormonalnymi: testosteronem, androstendionem i DHEA-S, a u kobiet także z oceną cyklu. Pozostałe testy z tej grupy znajdziesz w panelu Tarczyca i hormony.

17-OH progesteron — normy

Wartości referencyjne zależą od wieku, płci, fazy cyklu miesiączkowego i metody oznaczenia, więc różnią się między laboratoriami. Poniżej przykładowe normy 17-OH progesteronu podawane przez jedno z dużych polskich laboratoriów (ALAB). Twój wynik oceniaj zawsze według zakresu wydrukowanego na wyniku.

Grupa	Kobiety i dziewczęta	Mężczyźni i chłopcy
1–10 lat	0,31–4,36 ng/ml	0,31–1,68 ng/ml
10–15 lat	0,38–3,77 ng/ml	0,31–3,05 ng/ml
15–19 lat	0,62–3,25 ng/ml	0,73–3,45 ng/ml
19–50 lat	0,35–4,13 ng/ml	0,32–3,32 ng/ml
powyżej 50 lat	0,32–2,72 ng/ml	0,40–2,39 ng/ml
faza folikularna cyklu	0,65–1,91 ng/ml	—
faza lutealna cyklu	0,78–3,20 ng/ml	—

Zakres dla kobiet w wieku 19–50 lat obejmuje cały cykl. Dla oceny ryzyka wrodzonego przerostu nadnerczy liczy się jednak wynik z porannej próbki pobranej we wczesnej fazie folikularnej — w drugiej połowie cyklu (fazie lutealnej) i w ciąży 17-OH progesteron jest fizjologicznie wyższy. Dlatego wynik 3 ng/ml mieści się w zakresie dla wieku, ale pobrany w fazie folikularnej jest już wyższy niż norma dla tej fazy i lekarz może zlecić dalszą diagnostykę.

Jednostki: ng/ml, nmol/l i ng/dl

Polskie laboratoria najczęściej podają wynik w ng/ml. Część wyników i większość publikacji używa nmol/l lub ng/dl. Przeliczenie: 1 ng/ml ≈ 3,03 nmol/l, a 1 ng/ml = 100 ng/dl. Górna granica 4,13 ng/ml odpowiada więc ok. 12,5 nmol/l, a 2 ng/ml to ok. 6 nmol/l i 200 ng/dl.

Podwyższony 17-OH progesteron — co oznacza

Podwyższone stężenie 17-OHP najczęściej oznacza, że droga od 17-OH progesteronu do kortyzolu jest częściowo zablokowana. O tym, jak poważna jest przyczyna, mówi głównie skala odchylenia i okoliczności pobrania krwi.

Wynik	Możliwe znaczenie
w normie, pobrany rano we wczesnej fazie folikularnej	nieklasyczna postać WPN jest mało prawdopodobna
nieznacznie powyżej normy	faza lutealna, ciąża, pobranie o niewłaściwej porze, zespół policystycznych jajników; czasem nieklasyczna postać WPN
poranny wynik w fazie folikularnej powyżej ok. 2 ng/ml (ok. 200 ng/dl, ok. 6 nmol/l)	wskazanie do testu stymulacyjnego z ACTH w kierunku nieklasycznej postaci WPN
wielokrotnie powyżej normy, rzędu kilkudziesięciu ng/ml	typowo klasyczna postać WPN

Wrodzony przerost nadnerczy

Wrodzony przerost nadnerczy to grupa chorób genetycznych, w których brakuje jednego z enzymów potrzebnych do wytwarzania kortyzolu. W około 90–95% przypadków chodzi o niedobór 21-hydroksylazy, rzadziej o niedobór 11β-hydroksylazy lub dehydrogenazy 3β-hydroksysteroidowej. Choroba dziedziczy się autosomalnie recesywnie: dziecko choruje, gdy wadliwy gen otrzyma od obojga rodziców. Postać klasyczna występuje mniej więcej u 1 na 10 000–20 000 urodzeń.

Postać klasyczna ujawnia się zwykle w okresie noworodkowym. W postaci z utratą soli w pierwszych tygodniach życia może dojść do przełomu nadnerczowego z wymiotami, odwodnieniem, niskim sodem i wysokim potasem — to stan zagrożenia życia. U dziewczynek widoczne bywają niejednoznaczne narządy płciowe. Stężenia 17-OHP w tej postaci są wielokrotnie wyższe od normy, zwykle rzędu kilkudziesięciu ng/ml.

Postać nieklasyczna (o późnym początku) daje objawy w dzieciństwie, okresie dojrzewania lub dopiero u dorosłych: przedwczesne owłosienie łonowe, trądzik, hirsutyzm, nieregularne miesiączki i problemy z płodnością. Wynik bywa wtedy tylko umiarkowanie podwyższony, a pobrany o przypadkowej porze — nawet prawidłowy. Dlatego badanie wykonuje się rano, a u miesiączkujących kobiet we wczesnej fazie folikularnej. W badaniach jako próg przesiewowy stosowano poranne stężenie 1,7–3 ng/ml (170–300 ng/dl). Wynik powyżej takiego progu nie przesądza o rozpoznaniu, tylko kieruje do testu z ACTH, a czasem także do badania genetycznego.

Inne przyczyny wysokiego wyniku

• Zespół policystycznych jajników (PCOS) — u części kobiet z PCOS 17-OH progesteron jest umiarkowanie podwyższony; objawy obu chorób są podobne, więc to badanie pomaga je odróżnić.
• Guzy nadnerczy lub jajników wydzielające hormony — przyczyna rzadka.
• Faza lutealna i ciąża — wzrost fizjologiczny, nie choroba. Wynik z drugiej połowy cyklu może zostać błędnie uznany za podwyższony.

Niski 17-OH progesteron

Niskie stężenie 17-OHP rzadko ma znaczenie kliniczne. Może wystąpić w niewydolności kory nadnerczy (chorobie Addisona), przy niedoczynności przysadki lub podwzgórza i niskim stężeniu ACTH, a u osób leczonych z powodu WPN — przy zbyt dużej dawce glikokortykosteroidów. Fizjologicznie niższe wartości obserwuje się u osób starszych. O tym, czy niski wynik wymaga dalszych badań, decyduje lekarz na podstawie objawów i innych oznaczeń.

Jak przygotować się do badania 17-OH progesteronu

Stężenie 17-OH progesteronu zmienia się w ciągu doby i w trakcie cyklu, dlatego pora pobrania wpływa na interpretację wyniku. Polskie laboratoria zalecają:

• pobranie krwi rano — laboratoria podają różne okna (np. 7–9 lub 9–11), a wytyczne Endocrine Society zalecają u osób z objawami pobranie przed 8:00,
• przyjście na czczo, 8–12 godzin po ostatnim posiłku; można pić wodę,
• u miesiączkujących kobiet — badanie między 2. a 5. dniem cyklu, licząc od pierwszego dnia miesiączki,
• poinformowanie lekarza o przyjmowanych lekach, zwłaszcza glikokortykosteroidach, które mogą obniżać wynik.

Krew pobiera się z żyły w zgięciu łokciowym. U noworodków w badaniu przesiewowym pobiera się kilka kropli krwi z pięty.

Najczęstsze pytania

Czy 17-OH progesteron to to samo co progesteron?

Nie. 17-OH progesteron powstaje z progesteronu, ale to inny hormon i inne badanie. Progesteron ocenia się głównie w kontekście owulacji i ciąży, a 17-OHP — w diagnostyce nadnerczy i nadmiaru androgenów.

Kiedy najlepiej badać 17-OH progesteron?

Rano, na czczo, a u kobiet miesiączkujących między 2. a 5. dniem cyklu, czyli we wczesnej fazie folikularnej. Wynik z drugiej połowy cyklu bywa fizjologicznie wyższy i trudniej go ocenić.

Co oznacza podwyższony 17-OH progesteron u kobiety?

Możliwe przyczyny to nieprawidłowy moment pobrania (faza lutealna, ciąża, późna pora), zespół policystycznych jajników albo nieklasyczna postać wrodzonego przerostu nadnerczy. Rzadziej guz nadnerczy lub jajnika. O dalszych krokach decyduje lekarz.

Na czym polega test z ACTH?

Pobiera się krew, podaje syntetyczne ACTH i po 30–60 minutach pobiera krew ponownie. Stężenie 17-OHP po stymulacji powyżej 10–15 ng/ml (1000–1500 ng/dl) przemawia za nieklasyczną postacią WPN.

Czy trzeba być na czczo przed badaniem 17-OH progesteronu?

Polskie laboratoria zalecają przyjście na czczo, 8–12 godzin po ostatnim posiłku, i pobranie krwi rano. Ważniejsza od posiłku jest jednak pora dnia i dzień cyklu.

Ile czeka się na wynik i ile kosztuje badanie?

Zależnie od laboratorium wynik jest gotowy po 3–8 dniach. Według cenników z października 2026 r. badanie kosztuje zwykle ok. 55–100 zł, w zależności od miasta i punktu pobrań.

Czy wrodzony przerost nadnerczy jest dziedziczny?

Tak. Dziedziczy się autosomalnie recesywnie, więc dziecko choruje tylko wtedy, gdy wadliwy gen otrzyma od obojga rodziców. Rodzinie chorego zwykle proponuje się poradnictwo genetyczne.

Ten tekst ma charakter informacyjny i nie zastępuje porady lekarskiej. Wynik badania powinien zostać zinterpretowany przez lekarza w kontekście całego obrazu klinicznego.

Opracowanie: redakcja Badania Krwi. Ostatnia aktualizacja: 3 października 2026. Treść powstała na podstawie zakresów referencyjnych podawanych przez laboratoria diagnostyczne i ogólnodostępnych wytycznych klinicznych.