Parathormon (PTH)

Parathormon (PTH) to hormon wytwarzany przez przytarczyce, który podnosi stężenie wapnia we krwi i obniża stężenie fosforanów — badanie PTH pokazuje więc, czy przytarczyce prawidłowo pilnują gospodarki wapniowo-fosforanowej. Norma parathormonu wynosi zwykle około 15–65 pg/ml, ale zakres zależy od laboratorium i metody (spotyka się też 10–65 pg/ml), a wynik ocenia się zawsze razem ze stężeniem wapnia. Podwyższony parathormon przy wysokim wapniu wskazuje najczęściej na pierwotną nadczynność przytarczyc, przy niskim lub prawidłowym wapniu — na jej postać wtórną, np. z niedoboru witaminy D lub choroby nerek.

Jeśli masz przed sobą wynik badania PTH, poniżej znajdziesz normy, tabelę pomagającą zestawić parathormon z wapniem, przyczyny wysokiego i niskiego stężenia, zasady przygotowania do badania oraz odpowiedzi na najczęstsze pytania.

Parathormon — za co odpowiada w organizmie

Parathormon to hormon polipeptydowy zbudowany z 84 aminokwasów. Wydzielają go gruczoły przytarczyczne — zwykle cztery niewielkie gruczoły wielkości ziarna grochu, położone na szyi, przy tylnej powierzchni tarczycy. Mimo sąsiedztwa przytarczyce działają niezależnie od tarczycy, choć badanie PTH często trafia do tego samego panelu co hormony tarczycy — na wynikibadankrwi.pl jest częścią panelu Tarczyca i hormony.

Wydzielaniem parathormonu steruje stężenie jonów wapnia we krwi (wapnia zjonizowanego), na zasadzie ujemnego sprzężenia zwrotnego. Gdy stężenie wapnia spada, przytarczyce uwalniają więcej PTH; gdy wapń wraca do normy lub rośnie, wydzielanie parathormonu zostaje zahamowane. PTH działa na trzy narządy docelowe:

• kości — pobudza osteoklasty, czyli komórki rozkładające tkankę kostną, przez co z kości do krwi uwalniany jest wapń i fosforany,
• nerki — zwiększa wchłanianie zwrotne wapnia w kanalikach nerkowych, nasila wydalanie fosforanów z moczem i pobudza syntezę aktywnej formy witaminy D (kalcytriolu),
• jelita — pośrednio, przez kalcytriol, zwiększa wchłanianie wapnia z pożywienia w jelitach.

Przeciwnie do PTH działa kalcytonina, wytwarzana w tarczycy. Do prawidłowej regulacji potrzebna jest też aktywna forma witaminy D, która uwrażliwia przytarczyce na wahania stężenia wapnia.

PTH badanie — kiedy się je wykonuje

Najczęstszym powodem zlecenia badania PTH jest nieprawidłowy wynik wapnia całkowitego — zarówno hiperkalcemia (wysokie stężenie wapnia), jak i hipokalcemia. Lekarz zleca je także:

• przy podejrzeniu nadczynności lub niedoczynności przytarczyc i w kontroli ich leczenia,
• w przewlekłej chorobie nerek, w tym u pacjentów dializowanych,
• przy osteoporozie, zwłaszcza ciężkiej, niewyjaśnionej lub niereagującej na leczenie, i przy nawracających złamaniach,
• przy kamicy nerkowej i niskim stężeniu fosforu we krwi,
• u osób przyjmujących przewlekle sole litu lub tiazydowe leki moczopędne,
• po operacji przytarczyc — także w trakcie zabiegu, by sprawdzić, czy usunięto nadczynną tkankę.

Objawy, które skłaniają do badania, wynikają zwykle nie z samego PTH, lecz z zaburzonego poziomu wapnia. Zbyt wysokie stężenie wapnia daje osłabienie i bóle mięśni, kości i stawów, zmęczenie, zaparcia, wielomocz, pragnienie, a nawet obniżony nastrój lub splątanie. Niski wapń objawia się mrowieniem palców i okolicy ust, skurczami mięśni (tężyczką), a przy długotrwałym niedoborze suchą skórą i łamliwymi paznokciami. Zaburzenia przytarczyc często przez długi czas nie dają żadnych objawów.

Parathormon norma — jak czytać wynik

Laboratoria oznaczają najczęściej tzw. PTH intact, czyli pełną, biologicznie aktywną cząsteczkę hormonu (PTH 1-84). Wynik podaje się w pg/ml (to ta sama wartość co ng/l), rzadziej w pmol/l. Typowy zakres referencyjny dla dorosłych to około 15–65 pg/ml, ale normy różnią się w zależności od metody oznaczenia, dlatego obowiązuje zakres wydrukowany na Twoim wyniku. Przy porównywaniu kolejnych pomiarów najlepiej korzystać z tego samego laboratorium.

Źródło / jednostka	Zakres referencyjny PTH	Uwagi
Synevo (PTH intact)	15–65 pg/ml	metoda immunochemiluminescencyjna
MedlinePlus (USA)	10–65 pg/ml	granice różnią się nieco między laboratoriami
Przeliczenie na pmol/l	ok. 1,6–6,9 pmol/l	odpowiada 15–65 pg/ml (1 pg/ml ≈ 0,106 pmol/l)

Sam wynik PTH niewiele mówi bez stężenia wapnia z tego samego pobrania — lekarz ocenia go w stosunku do wapnia, a nie w oderwaniu od niego. Wynik „w normie” może być nieprawidłowy, jeśli wapń jest wysoki — wtedy przytarczyce powinny ograniczyć wydzielanie parathormonu niemal do zera. Zaburzenia wydzielania PTH często wyprzedzają zmiany wapnia, dlatego u części pacjentów spotyka się podwyższenie PTH przy prawidłowym wapniu. Poniższa tabela pokazuje, jak lekarz łączy oba wyniki.

PTH	Wapń we krwi	Najczęstsza interpretacja
podwyższone lub w normie	podwyższony	pierwotna nadczynność przytarczyc (najczęściej gruczolak)
podwyższone	obniżony lub w normie	wtórna nadczynność przytarczyc, np. przy niedoborze witaminy D lub przewlekłej chorobie nerek
obniżone	podwyższony	hiperkalcemia z przyczyny poza przytarczycami, np. nowotwór, nadmiar witaminy D
obniżone lub w normie	obniżony	niedoczynność przytarczyc

Parathormon podwyższony — przyczyny

Wysokie stężenie parathormonu określa się jako hiperparatyreozę, czyli nadczynność przytarczyc. Wyróżnia się jej dwa główne typy, a o tym, z którym masz do czynienia, decyduje przede wszystkim poziom wapnia we krwi.

Pierwotna nadczynność przytarczyc

W pierwotnej nadczynności przytarczyc problem leży w samym gruczole: produkuje on PTH niezależnie od stężenia wapnia, więc wapń we krwi rośnie. Najczęstszą przyczyną jest łagodny guz jednej przytarczycy (gruczolak). Znacznie rzadziej dochodzi do rozrostu wszystkich gruczołów, a bardzo rzadko do raka przytarczyc. Część przypadków ma podłoże dziedziczne, np. zespoły mnogiej gruczolakowatości wewnątrzwydzielniczej (MEN 1 i MEN 2). Przewlekły nadmiar PTH nasila rozkład tkanki kostnej i może doprowadzić do zmniejszenia jej gęstości, co zwiększa ryzyko osteoporozy i złamań, a hiperkalcemia sprzyja kamicy nerkowej.

Wtórna nadczynność przytarczyc

We wtórnej nadczynności przytarczyce działają prawidłowo — zwiększają wydzielanie parathormonu, bo próbują podnieść zbyt niski wapń. Przyczyna leży poza nimi. Wzrost stężenia parathormonu wywołują najczęściej:

• niedobór witaminy D — jedna z najczęstszych i najłatwiejszych do wyrównania przyczyn,
• przewlekła choroba nerek, zwłaszcza zaawansowana niewydolność nerek — uszkodzone nerki słabiej aktywują witaminę D i zatrzymują fosforany; stan funkcji nerek ocenia m.in. eGFR,
• zaburzenia wchłaniania, np. celiakia, i dieta uboga w wapń,
• niektóre leki — m.in. furosemid, glikokortykosteroidy, leki przeciwpadaczkowe.

Podwyższone PTH występuje też — rzadko — w ciąży lub podczas karmienia piersią, a także w rzekomej niedoczynności przytarczyc, w której narządy docelowe nie reagują na hormon.

Niski parathormon i niedoczynność przytarczyc

Niskie stężenie parathormonu ma dwa zupełnie różne znaczenia. Jeśli niski jest też wapń, mówimy o niedoczynności przytarczyc (hipoparatyreozie) — gruczoły nie wytwarzają dość hormonu. Ta choroba występuje rzadziej niż nadczynność przytarczyc. Jej przyczyny to:

• uszkodzenie lub przypadkowe usunięcie przytarczyc podczas operacji tarczycy — według laboratorium Diagnostyka to ok. 75–80% przypadków,
• radioterapia szyi,
• choroby autoimmunologiczne i rzadkie choroby genetyczne, np. zespół DiGeorge’a,
• niski poziom magnezu we krwi.

Gdy brakuje parathormonu, stężenie wapnia we krwi spada, a fosforanów rośnie. Skutkiem są mrowienie palców i ust, bolesne skurcze mięśni (tężyczka), a przy znacznym niedoborze także zaburzenia rytmu serca. Długotrwała niedoczynność sprzyja zaćmie, suchości skóry i łamliwości paznokci. Leczenie prowadzi endokrynolog — obejmuje zwykle preparaty wapnia i aktywnej formy witaminy D, a w wybranych przypadkach podawanie parathormonu.

Jeśli natomiast PTH jest niskie przy wysokim wapniu, przytarczyce reagują prawidłowo, a hiperkalcemię wywołuje coś innego: nowotwór (zwłaszcza z przerzutami do kości lub wydzielający białko PTHrP), nadmiar witaminy D lub A, długotrwałe przyjmowanie dużych dawek wapnia lub leków zobojętniających z węglanem wapnia, sarkoidoza czy nadczynność tarczycy.

Przygotowanie do badania PTH

Badanie wykonuje się z krwi żylnej; stężenie PTH oznacza się w surowicy lub osoczu. Parathormon jest wydzielany pulsacyjnie, a jego poziom zmienia się w rytmie dobowym (szczyt około 2 w nocy), więc na wynik wpływa pora pobrania. Dlatego polskie laboratoria zalecają pobranie rano, na czczo — zwykle 8–12 godzin po ostatnim posiłku, choć część placówek wymaga dłuższej przerwy — i powtarzanie kolejnych oznaczeń o tej samej porze. Wymagania różnią się między placówkami, więc sprawdź je przy rejestracji. Przed pobraniem można wypić szklankę wody, warto też odpocząć około 15 minut i unikać dużego wysiłku. Powiedz lekarzowi o przyjmowanych lekach i suplementach, zwłaszcza wapniu, witaminie D, lekach moczopędnych i lekach na osteoporozę. Osoby dializowane oddają krew przed hemodializą. Czas oczekiwania na wynik wynosi zwykle 1 dzień roboczy.

Najczęstsze pytania

Co oznacza za wysoki parathormon?

Oznacza nadczynność przytarczyc. Jeśli wapń jest jednocześnie wysoki, najczęściej chodzi o pierwotną nadczynność z gruczolakiem przytarczycy. Jeśli wapń jest niski lub prawidłowy, przyczyną bywa niedobór witaminy D, choroba nerek lub zaburzenia wchłaniania.

Jaki poziom parathormonu jest niepokojący?

Nie ma jednego progu. Każdy wynik poza zakresem laboratorium wymaga omówienia z lekarzem, ale wagę zmiany ocenia się po stężeniu wapnia. Pilnej konsultacji wymaga nieprawidłowe PTH z wyraźnie wysokim lub niskim wapniem i objawami.

Co pobudza wydzielanie PTH?

Głównym bodźcem jest spadek stężenia wapnia zjonizowanego we krwi. Wydzielanie parathormonu rośnie też przy niedoborze witaminy D i przy wysokich fosforanach w przewlekłej chorobie nerek. Wzrost stężenia wapnia hamuje wydzielanie PTH.

Jakie nowotwory wydzielają parathormon?

Parathormon wydziela głównie gruczolak przytarczycy (guz łagodny), a bardzo rzadko rak przytarczyc. Inne nowotwory częściej wytwarzają białko PTHrP, podobne do PTH; wtedy wapń rośnie, a stężenie PTH jest niskie. Ektopowe wydzielanie samego PTH jest rzadkie.

Jak obniżyć poziom parathormonu?

To zależy od przyczyny. We wtórnej nadczynności lekarz wyrównuje niedobór witaminy D i wapnia oraz leczy chorobę nerek. W pierwotnej nadczynności podstawą leczenia jest często operacyjne usunięcie gruczolaka. Nie lecz się sam suplementami.

Jakie badania na przytarczyce oprócz PTH?

PTH ocenia się razem z wapniem całkowitym lub zjonizowanym, fosforem, witaminą D (25(OH)D), kreatyniną i fosfatazą alkaliczną, czasem z wapniem w moczu. Przy podejrzeniu gruczolaka lekarz zleca badania obrazowe szyi.

Czy badanie PTH należy wykonać na czczo?

W polskich laboratoriach zwykle tak: rano, 8–12 godzin po ostatnim posiłku, pijąc tylko wodę. Według części źródeł post nie jest konieczny, dlatego zawsze sprawdź zalecenia placówki, w której oddajesz krew.

Ten tekst ma charakter informacyjny i nie zastępuje porady lekarskiej. Wynik badania powinien zostać zinterpretowany przez lekarza w kontekście całego obrazu klinicznego.

Opracowanie: redakcja Badania Krwi. Ostatnia aktualizacja: 3 października 2026. Treść powstała na podstawie zakresów referencyjnych podawanych przez laboratoria diagnostyczne i ogólnodostępnych wytycznych klinicznych.