ACTH
Hormon przysadki pobudzający korę nadnerczy do wytwarzania kortyzolu. Najwyższy rano; ocenia się go razem z kortyzolem, by ustalić, czy zaburzenie dotyczy nadnerczy, czy przysadki — np. w chorobie Addisona i Cushinga.
ACTH, czyli hormon adrenokortykotropowy (kortykotropina), to hormon przysadki mózgowej, który pobudza korę nadnerczy do wytwarzania kortyzolu. U dorosłych w próbce krwi pobranej rano poziom ACTH wynosi zwykle poniżej 80 pg/ml (18 pmol/l), a wieczorem jest niższy; obowiązującą normę podaje laboratorium na wydruku wyniku. ACTH czyta się zawsze razem z kortyzolem — dopiero ta para pokazuje, czy problem leży w nadnerczach, czy w przysadce.
Jeśli masz wynik ACTH, poniżej znajdziesz normy, znaczenie wysokiego i niskiego poziomu, przygotowanie do badania i odpowiedzi na częste pytania.
Hormon adrenokortykotropowy — rola przysadki mózgowej
ACTH wydziela przedni płat przysadki mózgowej pod wpływem kortykoliberyny (CRH) z podwzgórza. Pobudza on korę nadnerczy do produkcji kortyzolu, a nadmiar kortyzolu zwrotnie hamuje wydzielanie CRH i ACTH. Poziom hormonu jest najwyższy rano i spada w ciągu dnia, a przejściowo wpływają na niego stres, wysiłek, gorączka, uraz i zabieg chirurgiczny.
ACTH — norma i interpretacja wyniku
Zakresy referencyjne zależą od metody oznaczenia, jednostek, godziny pobrania i laboratorium, dlatego wynik porównuje się z normą na wydruku. Orientacyjne wartości u dorosłych:
| Pora pobrania | Orientacyjna norma ACTH |
|---|---|
| rano | poniżej 80 pg/ml (18 pmol/l); według innych opracowań 9–52 pg/ml (2–12 pmol/l) |
| wieczorem | poniżej 11 pmol/l (ok. 50 pg/ml) |
Znaczenie kliniczne — ACTH razem z kortyzolem
Badanie ACTH jest stosowane głównie w diagnostyce, gdy lekarz podejrzewa zaburzenia pracy nadnerczy. Sam wynik niewiele mówi bez kortyzolu oznaczonego w tej samej próbce:
| Kortyzol | ACTH | Możliwa przyczyna |
|---|---|---|
| niski | wysokie | pierwotna niedoczynność kory nadnerczy (choroba Addisona) |
| niski | niskie lub prawidłowe | niedoczynność przysadki lub podwzgórza, stan po leczeniu glikokortykosteroidami |
| wysoki | wysokie | choroba Cushinga (gruczolak przysadki) lub wydzielanie ACTH przez guz poza przysadką |
| wysoki | niskie | guz nadnercza wytwarzający kortyzol lub przyjmowanie glikokortykosteroidów |
Podwyższone ACTH — przyczyny
Wysokie ACTH przy niskim kortyzolu oznacza zwykle, że przysadka bezskutecznie pobudza nadnercza po zniszczeniu komórek wytwarzających kortyzol. Tak jest w chorobie Addisona: przy potwierdzonym niedoborze kortyzolu ACTH ponad dwukrotnie przekraczające górną granicę normy przemawia za tym rozpoznaniem. Typowe objawy to osłabienie, utrata masy ciała, niskie ciśnienie i ciemnienie skóry, a w badaniach niski sód, wysoki potas, czasem hipoglikemia.
U pacjenta z zespołem Cushinga wysokie ACTH wskazuje na chorobę Cushinga, czyli niezłośliwy gruczolak przysadki, albo na wydzielanie ACTH przez guz poza przysadką, np. raka płuca — wtedy stężenie bywa bardzo wysokie. ACTH rośnie też we wrodzonym przeroście nadnerczy.
Niskie ACTH — przyczyny
Najczęstszą przyczyną niskiego ACTH jest leczenie glikokortykosteroidami, np. prednizonem lub deksametazonem, które hamuje przysadkę. W części przypadków przyczyną jest niedoczynność przysadki (guz, uraz, operacja, radioterapia) lub podwzgórza oraz guz nadnercza wytwarzający nadmiar kortyzolu. Leków sterydowych nie wolno odstawiać bez zgody lekarza.
Jak przygotować się do badania ACTH
Krew pobiera się z żyły rano, najlepiej między 7 a 9, na czczo, po odpoczynku i bez intensywnego wysiłku. ACTH jest nietrwały, dlatego próbkę transportuje się do laboratorium na lodzie. Konieczne jest zgłoszenie przyjmowanych leków, zwłaszcza glikokortykosteroidów; nie należy wykonywać badania w czasie infekcji z gorączką ani tuż po urazie lub operacji. W laboratoriach prywatnych badanie kosztuje orientacyjnie 49–95 zł. Zobacz też dział tarczyca i hormony.
Najczęstsze pytania
Czy ACTH i kortyzol to to samo?
Nie. ACTH to hormon przysadki mózgowej, a kortyzol to hormon kory nadnerczy, którego produkcję ACTH pobudza.
O czym świadczy wysokie ACTH?
Przy niskim kortyzolu najczęściej o chorobie Addisona, a przy wysokim — o chorobie Cushinga lub wydzielaniu ACTH przez guz poza przysadką. Przejściowo podnoszą je też czynniki takie jak stres, uraz lub infekcja.
O czym świadczy niskie ACTH?
Najczęściej o hamowaniu przysadki przez glikokortykosteroidy, rzadziej o niedoczynności przysadki lub guzie nadnercza wytwarzającym kortyzol.
Co to jest test z Synacthenem?
To test stymulacyjny z syntetycznym ACTH, zwykle w dawce 250 µg. Szczyt kortyzolu po 30 lub 60 minutach poniżej 18 µg/dl (500 nmol/l) wskazuje na niedoczynność kory nadnerczy; próg zależy od metody oznaczenia.
Czy samo ACTH wystarczy do rozpoznania choroby Cushinga?
Nie. Najpierw innymi testami potwierdza się nadmiar kortyzolu; ACTH pomaga potem ustalić jego źródło: przysadkę, nadnercze lub guz w innym miejscu.
Ten tekst ma charakter informacyjny i nie zastępuje porady lekarskiej. Wynik badania powinien zostać zinterpretowany przez lekarza w kontekście całego obrazu klinicznego.
Opracowanie: redakcja Badania Krwi. Ostatnia aktualizacja: 3 października 2026. Treść powstała na podstawie zakresów referencyjnych podawanych przez laboratoria diagnostyczne i ogólnodostępnych wytycznych klinicznych.