Tarczyca i hormony

Hormon przysadki pobudzający tarczycę do pracy — najczulszy pojedynczy wskaźnik jej funkcji. Wysokie TSH zwykle wskazuje na niedoczynność, niskie na nadczynność; w ciąży i u seniorów obowiązują inne normy.

Wolna, aktywna forma hormonu tarczycy T3; większość powstaje w tkankach z tyroksyny. Przydatna głównie w diagnostyce nadczynności; czyta się ją razem z TSH i fT4, a normy różnią się między laboratoriami.

Niezwiązana z białkami, dostępna dla tkanek część tyroksyny — głównego hormonu tarczycy, przekształcanego w aktywniejszą T3. Czyta się ją razem z TSH: niskie fT4 wskazuje zwykle na niedoczynność, wysokie na nadczynność.

Przeciwciała przeciw enzymowi tarczycy. Podwyższone wskazują na autoimmunologiczne podłoże choroby tarczycy, najczęściej Hashimoto, ale bywają też u zdrowych osób. Norma zależy od metody oznaczenia.

Hormon kory nadnerczy o silnym rytmie dobowym — najwyższy rano, najniższy około północy. Norma zależy od godziny pobrania, dlatego oznacza się go o porze wskazanej przez lekarza, najczęściej rano.

Hormon przysadki odpowiedzialny za wytwarzanie mleka. Jego nadmiar zaburza cykl miesiączkowy i obniża płodność u obu płci; wynik łatwo zawyżają stres, wysiłek i niektóre leki.

Hormon przysadki pobudzający dojrzewanie pęcherzyków jajnikowych i produkcję plemników. Normy zależą od płci i fazy cyklu; wysokie FSH wskazuje zwykle na słabszą pracę jajników lub jąder, m.in. w menopauzie.

Hormon przysadki wywołujący owulację u kobiet i pobudzający jądra do produkcji testosteronu. Norma zależy od płci i fazy cyklu; wynik ocenia się zwykle razem z FSH.

Najważniejszy estrogen, wytwarzany głównie w jajnikach. Normy zależą od płci, wieku i fazy cyklu; niski estradiol towarzyszy menopauzie i osłabionej pracy jajników, wysoki — owulacji, ciąży i lekom hormonalnym.

Hormon ciałka żółtego i łożyska, który przygotowuje macicę do ciąży i ją podtrzymuje. Norma zależy od fazy cyklu; wynik w środku fazy lutealnej pomaga potwierdzić owulację.

Główny męski hormon płciowy, wytwarzany w jądrach, a u kobiet w jajnikach i nadnerczach. U mężczyzn bada się go przy podejrzeniu niedoboru, u kobiet przy objawach nadmiaru androgenów, np. w PCOS.

Biologicznie aktywna część testosteronu, zwykle 1–4% całości u mężczyzn i 1–2% u kobiet. Bada się go, gdy testosteron całkowity jest graniczny lub SHBG nieprawidłowe; normy zależą od metody i wieku.

Androgen wytwarzany niemal wyłącznie w korze nadnerczy, wskaźnik ich produkcji androgenów. Norma zależy od wieku i płci; wysoki wynik towarzyszy m.in. PCOS i chorobom nadnerczy, niski — starzeniu i lekom sterydowym.

Hormon wytwarzany przez rosnące pęcherzyki jajnikowe — jego poziom odzwierciedla zapas komórek jajowych. Norma zależy od wieku i metody; niski wynik oznacza mniejszą rezerwę, ale nie przesądza o szansach na ciążę.

Hormon ciąży wytwarzany przez trofoblast. Poza ciążą prawie niewykrywalny; w ciąży rośnie, w pierwszych tygodniach podwajając się mniej więcej co 48 godzin, dlatego liczy się przyrost między dwoma pomiarami.

Przeciwciała przeciwko białku, z którego tarczyca wytwarza hormony. Podwyższone wskazują na chorobę autoimmunologiczną, najczęściej Hashimoto; po leczeniu raka tarczycy oznacza się je razem z tyreoglobuliną. Norma zależy od metody.

Przeciwciała przeciwko receptorowi TSH — marker choroby Gravesa-Basedowa. Pomagają ustalić przyczynę nadczynności tarczycy, ocenić ryzyko nawrotu po leczeniu i zagrożenie dla płodu w ciąży. Norma zależy od metody.

Hormon przysadki pobudzający korę nadnerczy do wytwarzania kortyzolu. Najwyższy rano; ocenia się go razem z kortyzolem, by ustalić, czy zaburzenie dotyczy nadnerczy, czy przysadki — np. w chorobie Addisona i Cushinga.

Hormon przysadki odpowiedzialny za wzrastanie i skład ciała. Wydzielany pulsami, więc pojedynczy wynik mówi niewiele — nadmiar lub niedobór ocenia się w testach z glukozą lub stymulacji oraz po stężeniu IGF-1.

Hormon wytwarzany w wątrobie pod wpływem hormonu wzrostu — stabilny wskaźnik jego średniego wydzielania. Norma zależy od wieku i metody; wysoki wynik sugeruje akromegalię, niski — niedobór hormonu wzrostu lub niedożywienie.

Hormon nadnerczy, który zatrzymuje sód i wodę, a usuwa potas, wpływając na ciśnienie. Wynik ocenia się razem z reniną; wysoki aldosteron przy niskiej reninie sugeruje zespół Conna.

Hormon przytarczyc, który podnosi stężenie wapnia we krwi i obniża fosforany. Wynik ocenia się zawsze razem z wapniem: wysokie PTH wskazuje na nadczynność przytarczyc (pierwotną lub wtórną, np. z niedoboru witaminy D), niskie — na ich niedoczynność.

Białko wytwarzane tylko przez komórki tarczycy. Po całkowitym usunięciu tarczycy i leczeniu jodem powinno być niewykrywalne (< 0,2 ng/ml); przy zachowanej tarczycy norma jest dużo wyższa. Oceniane zawsze z anty-TG.

Hormon komórek C tarczycy i najczulszy marker raka rdzeniastego tarczycy. Wynik powyżej normy wymaga diagnostyki, ale bywa też skutkiem niewydolności nerek, zapalenia tarczycy, ciąży czy wysiłku; u mężczyzn norma jest wyższa.

Cała ilość hormonu tarczycy T3 we krwi — związanego z białkami i wolnego. Wysoka zwykle wskazuje na nadczynność tarczycy, niska na niedoczynność lub ciężką chorobę; wynik zależy też od białek nośnikowych, np. w ciąży.

Cała tyroksyna we krwi, wolna i związana z białkami. Niska zwykle wskazuje na niedoczynność, wysoka na nadczynność tarczycy, ale wynik zmieniają też ciąża, estrogeny i choroby wątroby czy nerek — czyta się ją z TSH i fT4.

Białko z wątroby, które wiąże testosteron i estradiol i decyduje, ile z nich działa w tkankach. Czyta się je razem z testosteronem; niskie SHBG często towarzyszy otyłości, insulinooporności i PCOS, wysokie m.in. nadczynności tarczycy i ciąży.

Hormon kory nadnerczy, jajników i jąder, z którego powstają testosteron i estrogeny. Wysoki wynik może wskazywać na PCOS, wrodzony przerost nadnerczy lub guz; norma zależy od płci, wieku i metody.

Hormon nadnerczy, z którego powstają kortyzol i androgeny. Służy do wykrywania wrodzonego przerostu nadnerczy i szukania przyczyn nadmiaru androgenów; u kobiet bada się go rano, między 2. a 5. dniem cyklu.

Androgen powstający z testosteronu pod wpływem 5-alfa-reduktazy. Bada się go m.in. przy hirsutyzmie, PCOS i niepłodności; wynik z krwi nie rozstrzyga o łysieniu androgenowym. Normy zależą od metody, płci i wieku.

Enzym wytwarzany przez nerki, który uruchamia układ RAA i pomaga regulować ciśnienie oraz gospodarkę sodem i potasem. Wynik ocenia się razem z aldosteronem; niska renina przy wysokim aldosteronie sugeruje zespół Conna.

Produkty rozpadu adrenaliny i noradrenaliny oznaczane w moczu lub osoczu, głównie przy podejrzeniu guza chromochłonnego. Wynik prawidłowy czyni guz mało prawdopodobnym; łagodne podwyższenie to najczęściej skutek stresu, diety lub leków.

Kompleks prolaktyny z przeciwciałem, o niewielkiej aktywności, który zawyża zwykły wynik prolaktyny. Odzysk powyżej 60% oznacza makroprolaktynę w normie, poniżej 40% — makroprolaktynemię, zwykle niewymagającą leczenia.

Hormon rosnących pęcherzyków jajnikowych i komórek Sertoliego w jądrach. U kobiet pomaga ocenić rezerwę jajnikową, u mężczyzn wytwarzanie plemników; norma zależy od płci, wieku i dnia cyklu.