Hormon wzrostu (GH)

Hormon wzrostu (GH, somatotropina) to hormon przedniego płata przysadki mózgowej, który odpowiada za wzrastanie dzieci, a u dorosłych wpływa na mięśnie, kości, tkankę tłuszczową i metabolizm. Dla pojedynczego, przypadkowego oznaczenia nie ma jednej normy, bo hormon wzrostu jest wydzielany pulsacyjnie, a jego stężenie we krwi zmienia się wielokrotnie w ciągu doby — dlatego o rozpoznaniu decydują testy dynamiczne (prawidłowo po obciążeniu glukozą GH spada poniżej 1 ng/ml, a u dzieci po stymulacji powinien osiągnąć co najmniej 10 ng/ml) oraz stężenie IGF-1. Zakresy GH zależą od metody, laboratorium, płci, wieku i sytuacji klinicznej, więc wynik ocenia się względem normy z wydruku.

Jeśli masz przed sobą wynik badania hormonu wzrostu, poniżej znajdziesz, jak działa somatotropina, dlaczego jeden pomiar mówi niewiele, jak czyta się testy stymulacji i hamowania, co oznacza nadmiar i niedobór GH, jak przygotować się do badania oraz odpowiedzi na najczęstsze pytania.

Hormon wzrostu — czym jest i jak działa

Hormon wzrostu (ang. growth hormone, GH lub hGH) jest białkiem zbudowanym ze 191 aminokwasów, wytwarzanym przez komórki przedniego płata przysadki mózgowej. Jego wydzielanie kontroluje podwzgórze za pomocą dwóch hormonów: somatoliberyna (GHRH) je pobudza, a somatostatyna hamuje. Hormon wzrostu działa bezpośrednio na tkanki, ale dużą część efektów wywołuje pośrednio — pobudza wątrobę do produkcji insulinopodobnego czynnika wzrostu 1, czyli IGF-1, który działa na kości, mięśnie, chrząstki i tkanki miękkie.

U dzieci somatotropina warunkuje wzrost kości długich i prawidłowe wzrastanie. U osób dorosłych wpływa na skład organizmu i metabolizm:

• ma działanie anaboliczne — nasila syntezę białek i pomaga utrzymać masę mięśniową,
• nasila spalanie tłuszczu, sprzyjając zmniejszeniu ilości tkanki tłuszczowej, zwłaszcza w okolicy brzucha,
• działa przeciwstawnie do insuliny, więc może podnosić stężenie glukozy we krwi,
• zwiększa wchłanianie wapnia w jelitach i wpływa na gęstość mineralną kości,
• wpływa na mięsień sercowy, poziom energii i samopoczucie.

Wydzielanie hormonu wzrostu — dlaczego jeden pomiar mówi niewiele

Hormon wzrostu jest uwalniany pulsami przez całą dobę, a najwięcej wydziela się go w nocy, wkrótce po zaśnięciu, w fazie głębokiego snu. Między wyrzutami stężenie może być niemal niewykrywalne, a w czasie wyrzutu — wysokie. Wydzielanie nasilają wysiłek fizyczny, głód, stres, hipoglikemia, hormony płciowe (estrogeny, testosteron) i niektóre leki, a hamują je wysoka glukoza, otyłość, glikokortykosteroidy i niedoczynność tarczycy.

Dlatego pojedynczy, przypadkowy wynik ma niewielką wartość diagnostyczną. U osób z niedoborem hormonu wzrostu stężenie w spoczynku i na czczo bywa takie samo jak u zdrowych, a w około 10% przypadków akromegalii poziom GH we krwi nie odbiega od wartości prawidłowych. Hormon wzrostu oznacza się więc głównie w testach dynamicznych, a jako badanie uzupełniające wykonuje się IGF-1, którego stężenie jest w ciągu dnia znacznie stabilniejsze.

Hormon wzrostu — norma i interpretacja wyniku

Stężenie hormonu wzrostu podaje się zwykle w ng/ml lub µg/l — to jednostki o tej samej wartości liczbowej (1 ng/ml = 1 µg/l). Wiążący jest zakres wydrukowany przez laboratorium, bo poziom podstawowy GH zależy od wieku, płci i metody. Kobiety wydzielają więcej GH niż mężczyźni, a z wiekiem jego produkcja maleje. W praktyce lekarz interpretuje przede wszystkim progi z testów dynamicznych:

Badanie	Wynik prawidłowy	Co sugeruje wynik nieprawidłowy
GH po obciążeniu 75 g glukozy (najniższy pomiar)	< 1 ng/ml; wg nowszych kryteriów < 0,4 ng/ml	brak spadku — nadmiar GH, podejrzenie akromegalii
GH w teście stymulacji u dziecka (szczyt wyrzutu)	≥ 10 ng/ml	szczyt < 10 ng/ml w dwóch niezależnych testach — niedobór GH (kryterium programu leczenia w Polsce)
Przypadkowe GH na czczo	wg normy laboratorium	sam wynik nie wystarcza do rozpoznania
IGF-1	wg normy dla wieku	wysokie — nadmiar GH; niskie — możliwy niedobór

Przy progu 0,4 ng/ml w teście z glukozą eksperci dopuszczają też podział zależny od masy ciała: poniżej 0,4 ng/ml przy BMI poniżej 25 kg/m² i poniżej 0,2 ng/ml przy BMI 25 kg/m² lub wyższym. Progi dla dorosłych w testach stymulacyjnych zależą od użytego testu i ustala je endokrynolog.

Podwyższony hormon wzrostu — nadmiar hormonu wzrostu

Pojedynczy wysoki wynik może być fizjologicznym wyrzutem. O chorobie mówi się dopiero wtedy, gdy GH nie spada w teście z glukozą, a IGF-1 jest podwyższony. Najczęstszą przyczyną utrwalonego nadmiaru hormonu wzrostu jest łagodny guz przedniego płata przysadki — gruczolak wydzielający somatotropinę, odpowiadający za ponad 95% przypadków akromegalii. Rzadziej przyczyną są guzy spoza przysadki wydzielające GHRH lub sam GH, mutacje genetyczne albo przyjmowanie hormonu wzrostu jako środka dopingującego.

Skutki nadmiaru zależą od wieku. U dzieci i nastolatków, zanim zamkną się chrząstki wzrostowe, wysokie stężenie GH powoduje gigantyzm: bardzo wysoki wzrost, duże dłonie, stopy i głowę, bóle głowy i zaburzenia dojrzewania płciowego. U osób dorosłych prowadzi do akromegalii — choroby rzadkiej, występującej najczęściej między 40. a 60. rokiem życia. Jej objawy narastają latami:

• powiększenie dłoni i stóp (za ciasne obrączki i buty), pogrubienie palców,
• zmiana rysów twarzy: wysunięta żuchwa, większy nos, pogrubiałe wargi i język, szersze odstępy między zębami,
• nadmierna potliwość, pogrubienie skóry, pogłębienie głosu,
• bóle głowy, bóle stawów i kręgosłupa, zespół cieśni nadgarstka, bezdech senny, przewlekłe zmęczenie,
• u kobiet nieregularne miesiączki, u mężczyzn zaburzenia erekcji; duży guz przysadki może też powodować zaburzenia widzenia.

Nieleczona akromegalia prowadzi do nadciśnienia tętniczego, cukrzycy typu 2, przerostu mięśnia sercowego, powiększenia narządów wewnętrznych i zwiększonego ryzyka niektórych nowotworów, zwłaszcza jelita grubego, a w efekcie skraca życie. Wczesne leczenie — najczęściej operacja gruczolaka, a w razie potrzeby leki i radioterapia — znacząco to ryzyko zmniejsza.

Niski hormon wzrostu — niedobór u dzieci i dorosłych

Niedobór potwierdza dopiero zbyt słaby wyrzut w testach stymulacyjnych. U dzieci najczęściej jest to niedobór idiopatyczny, czyli bez ustalonej przyczyny; bywa też wrodzony (wady rozwojowe podwzgórza i przysadki, mutacje genów) lub nabyty — po guzach okolicy podwzgórzowo-przysadkowej, urazach głowy, zapaleniu mózgu lub opon mózgowo-rdzeniowych. U dorosłych niedobór jest zwykle nabyty: wynika z gruczolaków przysadki i ich leczenia operacyjnego lub radioterapii, urazu mózgu, zapalenia przysadki albo jej udaru.

U dziecka niedobór może prowadzić do karłowatości przysadkowej. Objawia się przede wszystkim wolnym wzrastaniem przy zachowanych proporcjach ciała, niskim wzrostem w porównaniu z rówieśnikami tej samej płci, młodszym wyglądem, nadmiarem tkanki tłuszczowej na tułowiu, opóźnionym dojrzewaniem płciowym, epizodami hipoglikemii u noworodka, a u chłopców małym prąciem. U dorosłych objawy są mało charakterystyczne: więcej tłuszczu trzewnego, mniejsza masa i siła mięśni, gorsza wydolność, obniżona gęstość kości i większe ryzyko złamań, nieprawidłowy profil lipidowy, zmęczenie i obniżony nastrój. Takie dolegliwości mają zwykle inne przyczyny, dlatego u dorosłych GH bada się głównie przy chorobie przysadki.

Testy dynamiczne i IGF-1 — jak naprawdę bada się GH

Test hamowania glukozą wykonuje się przy podejrzeniu nadmiaru. Pacjent na czczo wypija 75 g glukozy, a hormon wzrostu oznacza się w kilkukrotnym pobraniu krwi — po 30, 60, 90 i 120 minutach. U zdrowej osoby GH spada do bardzo niskich wartości; w akromegalii nie obniża się. Test przypomina krzywą cukrową (OGTT) i łączy się go z pomiarem glukozy. Kobiety przyjmujące doustne estrogeny mogą zostać poproszone o ich odstawienie na 4 tygodnie przed badaniem.

Test stymulacyjny stosuje się przy podejrzeniu niedoboru. Po około 12 godzinach na czczo podaje się substancję pobudzającą przysadkę — insulinę (hipoglikemia), glukagon, argininę, klonidynę lub L-DOPA — i oznacza GH w kilku próbkach. Brak wyraźnego wzrostu wskazuje na niedobór.

IGF-1 jest podstawowym badaniem przesiewowym w kierunku akromegalii — według konsensusu ekspertów z 2024 roku IGF-1 powyżej 1,3-krotności górnej granicy normy dla wieku u osoby z typowymi objawami potwierdza rozpoznanie. U dzieci niski IGF-1 z objawami jest wskazaniem do testu stymulacyjnego, ale sam niedoboru nie dowodzi. Stężenie IGF-1 służy też do monitorowania leczenia.

Kiedy wykonać badanie hormonu wzrostu

Badanie zleca zwykle endokrynolog, gdy:

• dziecko rośnie zbyt wolno — np. po 4. roku życia przybywa mu mniej niż około 5 cm rocznie — albo jest wyraźnie niższe, niż wynikałoby to z wieku, płci i wzrostu rodziców,
• RTG nadgarstka pokazuje opóźniony wiek kostny albo u noworodka wystąpiła hipoglikemia,
• dziecko rośnie nadmiernie szybko (podejrzenie gigantyzmu),
• dorosły ma objawy akromegalii albo chorobę przysadki lub podwzgórza, przeszedł operację lub radioterapię tej okolicy czy ciężki uraz mózgu,
• trzeba monitorować leczenie akromegalii lub terapii somatotropiną.

Przed rozpoznaniem niedoboru GH u dziecka wyklucza się inne, odwracalne przyczyny niskiego wzrostu, m.in. niedokrwistość, zaburzenia wchłaniania i niedoczynność tarczycy — stąd w diagnostyce badanie TSH. Inne hormony przysadki omawiamy w dziale Tarczyca i hormony.

Jak przygotować się do badania

Badanie hormonu wzrostu wykonuje się z krwi żylnej, rano i na czczo. Zalecenia laboratoriów się różnią: część wymaga 8–12 godzin bez jedzenia, inne 13–14 godzin, z pobraniem między 7:00 a 10:00. W dniu poprzedzającym badanie unika się intensywnego wysiłku fizycznego i alkoholu, a bezpośrednio przed pobraniem warto odpocząć około 15 minut, bo wysiłek i stres podnoszą GH. Nie odstawia się leków bez zgody lekarza, ale trzeba poinformować go o wszystkich — także o estrogenach i glikokortykosteroidach. Kolejne oznaczenia najlepiej robić tą samą metodą i o tej samej porze dnia. Badanie kosztuje zwykle kilkadziesiąt złotych, a czas oczekiwania na wynik zależy od laboratorium — w niektórych wynosi nawet około 8 dni.

Leczenie hormonem wzrostu — kiedy jest wskazane

Niedobór leczy się wstrzyknięciami podskórnymi rekombinowanego ludzkiego hormonu wzrostu (rhGH) w dawce ustalanej indywidualnie. U dzieci w Polsce terapia jest refundowana w ramach programu lekowego, gdy spełnione są określone kryteria — m.in. wzrost poniżej 3. centyla dla płci i wieku, upośledzone tempo wzrastania potwierdzone obserwacją, opóźniony wiek kostny i wyrzut GH poniżej 10 ng/ml w dwóch testach stymulacyjnych. Leczenie promujące wzrastanie prowadzi się do osiągnięcia wieku kostnego 16 lat u dziewcząt i 18 lat u chłopców. Przyjmowanie hormonu wzrostu bez wskazań, np. w sporcie, grozi objawami jego nadmiaru, w tym większym ryzykiem niektórych nowotworów.

Najczęstsze pytania

Jaka jest norma hormonu wzrostu?

Dla przypadkowego pomiaru nie ma jednej normy — obowiązuje zakres z wydruku laboratorium. W testach dynamicznych prawidłowo GH spada po glukozie poniżej 1 ng/ml (wg nowszych kryteriów poniżej 0,4 ng/ml), a u dziecka po stymulacji wzrasta do co najmniej 10 ng/ml.

Co oznacza podwyższony hormon wzrostu?

Wysoki poziom GH w jednym pomiarze często jest fizjologicznym wyrzutem po wysiłku, stresie czy głodzie. Utrwalony nadmiar, potwierdzony brakiem spadku GH po glukozie i wysokim IGF-1, najczęściej oznacza gruczolaka przysadki i akromegalię lub gigantyzm.

Czy niski wynik GH oznacza niedobór?

Nie. Między wyrzutami hormon wzrostu bywa fizjologicznie bardzo niski, a u osób z niedoborem podstawowe stężenie bywa takie samo jak u zdrowych. Niedobór potwierdza się testami stymulacyjnymi i oceną IGF-1.

Kiedy jest największy wyrzut hormonu wzrostu?

Najwięcej hormonu wzrostu wydziela się w nocy, wkrótce po zaśnięciu, w fazie głębokiego snu wolnofalowego. Wyrzuty wywołują też wysiłek fizyczny, głód, stres i hipoglikemia.

Co pobudza wydzielanie hormonu wzrostu w naturalny sposób?

Sprzyjają mu wystarczająca ilość snu o stałych porach, regularna aktywność fizyczna i zbilansowana dieta, a obniżają je otyłość, przewlekły stres, siedzący tryb życia i niedożywienie. Suplementacja nie zastąpi leczenia, jeśli niedobór został potwierdzony.

Czy przed badaniem hormonu wzrostu trzeba być na czczo?

Tak. Laboratoria zalecają pobranie rano, na czczo — zależnie od placówki po 8–12 lub 13–14 godzinach bez jedzenia — po spokojnej nocy, bez intensywnego wysiłku i alkoholu dzień wcześniej.

Czym różni się hormon wzrostu od IGF-1?

GH wydziela przysadka pulsami, więc jego stężenie szybko się zmienia. IGF-1 powstaje głównie w wątrobie pod wpływem GH i utrzymuje się na stabilnym poziomie, dlatego lepiej odzwierciedla średnie wydzielanie hormonu wzrostu.

Ten tekst ma charakter informacyjny i nie zastępuje porady lekarskiej. Wynik badania powinien zostać zinterpretowany przez lekarza w kontekście całego obrazu klinicznego.

Opracowanie: redakcja Badania Krwi. Ostatnia aktualizacja: 3 października 2026. Treść powstała na podstawie zakresów referencyjnych podawanych przez laboratoria diagnostyczne i ogólnodostępnych wytycznych klinicznych.