Stan zapalny i odporność

Białko produkowane przez wątrobę w odpowiedzi na stan zapalny — jego stężenie rośnie w ciągu kilku godzin, osiąga szczyt po około dwóch dobach i szybko spada po ustąpieniu przyczyny. Bardzo czułe, ale mało swoiste: nie wskazuje, co wywołało zapalenie.

Klasyczny, dużo starszy niż CRP wskaźnik stanu zapalnego — mierzy, jak szybko krwinki czerwone opadają w probówce. Reaguje wolniej niż CRP, ale utrzymuje się podwyższony dłużej po ustąpieniu przyczyny.

Bardziej swoisty niż CRP wskaźnik zakażenia bakteryjnego, zwłaszcza uogólnionego (sepsa). Znacznie słabiej reaguje na infekcje wirusowe, dlatego pomaga różnicować przyczynę gorączki.

Autoprzeciwciała skierowane przeciwko składnikom jądra komórkowego. Wysokie miano sugeruje chorobę autoimmunologiczną (np. toczeń), ale niskie miana bywają dodatnie u osób zdrowych — wynik zawsze ocenia się razem z objawami.

Łączne stężenie przeciwciał IgE, związanych z alergią i obroną przed pasożytami. Podwyższone zwiększa prawdopodobieństwo alergii, ale nie wskazuje alergenu; prawidłowe jej nie wyklucza. Normy u dzieci zależą od wieku.

Przeciwciała przeciw toksynie paciorkowców grupy A. Pojawiają się 1–3 tygodnie po zakażeniu i utrzymują się miesiącami; podwyższony wynik świadczy o niedawnym kontakcie z paciorkowcem, ale sam nie jest rozpoznaniem choroby.

Autoprzeciwciała skierowane przeciw własnym immunoglobulinom G, obecne u około 70–80% chorych na RZS. Nie są swoiste: występują też w innych chorobach i u części zdrowych osób, zwłaszcza starszych, a ujemny wynik nie wyklucza RZS.

Autoprzeciwciała najbardziej swoiste dla reumatoidalnego zapalenia stawów — mogą pojawić się kilka lat przed objawami. Dodatni wynik przy bólu stawów mocno przemawia za RZS, ale próg zależy od metody i bywa dodatni w innych chorobach.

Autoprzeciwciała skierowane przeciw białkom neutrofilów, głównie PR3 (c-ANCA) i MPO (p-ANCA). Prawidłowy wynik jest ujemny; dodatni pomaga rozpoznać zapalenie małych naczyń, ale bywa też w innych chorobach i u osób zdrowych.

Jedne z najbardziej swoistych autoprzeciwciał w toczniu rumieniowatym układowym; ich stężenie rośnie z aktywnością choroby i zajęciem nerek. Dodatni wynik mocno przemawia za toczniem, ale ujemny go nie wyklucza, a próg zależy od metody.

Autoprzeciwciała przeciw antygenom jądra (SS-A, SS-B, Sm, RNP, Scl-70, Jo-1), oznaczane zwykle po dodatnim ANA. Norma to wynik ujemny; dodatnie przeciwciało wskazuje kierunek diagnostyki chorób tkanki łącznej, ale nie jest rozpoznaniem.

Kluczowe białko układu dopełniacza, w którym zbiegają się wszystkie drogi jego aktywacji. Obniżone najczęściej przez zużycie, np. w aktywnym toczniu lub zapaleniu kłębuszków nerkowych; podwyższone w stanach zapalnych.

Białko układu dopełniacza zużywane, gdy kompleksy immunologiczne aktywują drogę klasyczną. Niskie stężenie towarzyszy aktywnemu toczniowi i niedoborowi C1-inhibitora (dziedziczny obrzęk naczynioruchowy); wynik czyta się razem z C3.

Przeciwciała chroniące błony śluzowe dróg oddechowych, przewodu pokarmowego i moczowo-płciowego. Niskie wskazuje zwykle na selektywny niedobór IgA i zmienia sposób badania w kierunku celiakii; wysokie — na przewlekły stan zapalny lub gammapatię.

Najliczniejsze przeciwciała we krwi, odpowiedzialne za długotrwałą odporność. Niskie stężenie może oznaczać niedobór odporności, wysokie — przewlekłe zakażenie lub stan zapalny, chorobę wątroby, chorobę autoimmunologiczną, rzadziej szpiczaka.

Klasa przeciwciał wytwarzanych jako pierwsze po kontakcie z nowym drobnoustrojem. Stężenie całkowite IgM pomaga ocenić odporność i wykryć gammapatie; swoiste IgM w kierunku jednego patogenu wskazują zwykle na świeże zakażenie.

Enzym uwalniany z komórek tucznych (mastocytów). Poziom podstawowy odzwierciedla ich liczbę i pomaga w diagnostyce mastocytozy, a wzrost w ciągu kilku godzin od reakcji może potwierdzić anafilaksję.

Cytokina, za pomocą której komórki odpornościowe uruchamiają stan zapalny; pobudza wątrobę do wytwarzania CRP, więc rośnie wcześniej niż ono. Wzrost jest nieswoisty, a górna granica normy zależy od laboratorium i metody (ok. 2–15 pg/ml).

Przeciwciała przeciw pierwotniakowi Toxoplasma gondii. Dodatnie IgG przy ujemnym IgM zwykle oznacza przebytą toksoplazmozę i odporność; dodatnie IgM wymaga dalszej diagnostyki (awidność IgG), bo nie zawsze świadczy o świeżym zakażeniu.

Przeciwciała przeciw wirusowi cytomegalii. Dodatnie IgG przy ujemnym IgM to zwykle zakażenie przebyte dawniej i odporność; dodatnie IgM nie przesądza o świeżej infekcji — o czasie zakażenia mówi awidność IgG.

Przeciwciała przeciw wirusowi Epsteina-Barr, sprawcy mononukleozy zakaźnej. Dodatnie IgM anty-VCA wskazuje na świeże zakażenie, dodatnie IgG przy ujemnych IgM — na przebyte, co jest typowe dla dorosłych; ujemne IgM i IgG — brak kontaktu z wirusem.

Przeciwciała przeciw krętkom Borrelia burgdorferi. Dodatni lub wątpliwy wynik testu przesiewowego wymaga potwierdzenia testem Western blot, a przeciwciała mogą utrzymywać się latami — boreliozę rozpoznaje się tylko przy objawach.

Test przesiewowy wykrywający jednocześnie antygen p24 wirusa HIV i przeciwciała anty-HIV-1/2. Wynik ujemny po 6 tygodniach od ekspozycji wyklucza zakażenie; wynik reaktywny wymaga potwierdzenia testem weryfikacyjnym.

Badanie krwi wykrywające przeciwciała wytwarzane po zakażeniu krętkiem bladym (Treponema pallidum). Wynik dodatni lub wątpliwy nie jest rozpoznaniem — wymaga potwierdzenia testami swoistymi, np. TPHA lub FTA-ABS.

Przeciwciała przeciw wirusowi różyczki. IgG co najmniej 10 IU/ml przy ujemnym IgM zwykle oznacza odporność po szczepieniu lub przebytej chorobie; dodatnie IgM wymaga dalszej diagnostyki, najczęściej awidności IgG.

Przeciwciała przeciw bakterii Helicobacter pylori. Wynik dodatni świadczy o kontakcie z bakterią — obecnym lub przebytym — i przed leczeniem wymaga potwierdzenia testem oddechowym lub antygenem w kale; przeciwciała utrzymują się miesiącami po wyleczeniu.

Podstawowe badanie krwi w kierunku celiakii, wykonywane razem z całkowitym IgA. Prawidłowy wynik jest ujemny, a próg zależy od metody; wynik co najmniej 10 razy powyżej normy bardzo mocno przemawia za celiakią.

Autoprzeciwciała przeciw transglutaminazie tkankowej w endomysium, typowe dla celiakii; u zdrowych praktycznie nie występują. Wynik dodatni silnie wskazuje na celiakię, ujemny jest miarodajny tylko przy diecie z glutenem i prawidłowym IgA.

Przeciwciała przeciw bakterii Chlamydia trachomatis. Dodatnie IgG świadczy zwykle o przebytym kontakcie i nie potwierdza aktywnego zakażenia — to rozpoznaje się testem PCR z moczu lub wymazu.